Toezichthouden begint bij menselijk gedrag

• blog
• 5 februari 2026

We bemiddelen jaarlijks vele kandidaten naar functies in raden van toezicht en raden van commissarissen in het maatschappelijke domein. Het maakte mij nieuwsgierig: wat houdt toezichthouden nu echt in?
Ik volgde de leergang De Vrouwelijke Commissaris van RoundTable Topvrouwen Education. Als onderdeel daarvan draaide ik een jaar lang mee als aspirant-lid van de raad van toezicht van Nationaal Fonds Kinderhulp in Deventer. Mijn belangrijkste inzicht van het afgelopen jaar? Toezichthouden is een complexe verantwoordelijkheid die je er niet ‘even bij’ doet. Het is een vak. Zeker in het maatschappelijke domein vraagt toezichthouden om toewijding vanuit intrinsieke motivatie. Veel mensen zoeken naar maatschappelijk relevante rollen en voelen de wens om toezicht te houden, maar onderschatten wat die rol daadwerkelijk vraagt.

Het traineeship was een waardevolle en plezierige ervaring waarin ik mijzelf heb kunnen ontwikkelen. Een terugkerende vraag was voor mij: waar ligt de grens tussen toezichthouden en besturen? Een eenduidig antwoord bestaat niet. Die grens blijkt afhankelijk van context, dynamiek en organisatie. Juist dat maakt het vak interessant en soms spannend.
Leiderschapsexpert en auteur Marilieke Engbers verwoordt dit scherp: ‘Governance gaat niet over structuren en regels, maar over mensen: over gevoelens, neigingen en blinde vlekken. Menselijke neigingen zijn keihard; regels zijn zo zacht als boter.’ Deze uitspraak raakt voor mij de kern. Individuen, ieder met een eigen persoonlijkheid vormen een raad. Toezichthouden draait om menselijk gedrag, vaak onbewust en ongemakkelijk om te benoemen, maar juist daarom zo bepalend. Dáár ligt de echte uitdaging van het vak.

Het is een positieve ontwikkeling dat raden van toezicht hun jaarlijkse zelfevaluatie steeds vaker extern laten begeleiden. Maar begeleiding alleen is niet genoeg. De echte waarde ontstaat wanneer leden zich naar elkaar én naar de directeur-bestuurder uitspreken en kritisch durven zijn, ook als het schuurt. Groei zit in het gesprek: door perspectieven te delen, leer je met en van elkaar en wordt het toezicht scherper. Het belang van andere perspectieven in raden van toezicht wordt steeds vaker uitgesproken. Wij dragen daar graag aan bij door te helpen bij het diverser samenstellen van raden. Tegelijkertijd zien we in de praktijk dat het niet altijd lukt en dat uiteindelijk toch voor de veilige keuze wordt gegaan. Ook dat is menselijk gedrag.

Het Sociaal Ontwikkelbedrijf KonnecteD in Deventer laat zien dat het ook anders kan en doorbreekt bewust het bekende patroon. Bij de recente samenstelling van de raad van commissarissen is bewust ruimte gemaakt voor iemand met een afstand tot de arbeidsmarkt. Die stoel wordt ingenomen door Esther. Esther is sinds haar tiende levensjaar blind. Vanuit haar ervaring en beleving brengt zij een wezenlijk ander perspectief in de raad, dat goed aansluit bij de realiteit van de medewerkers van KonnecteD. Het gesprek verandert. Niet omdat ze ‘diversiteit vertegenwoordigt’, maar omdat ze andere vragen stelt en andere signalen oppikt.
Dit voorbeeld laat zien dat diversiteit geen abstract ideaal hoeft te blijven, maar het resultaat kan zijn van een bewuste en moedige keuze. Voor mij is dit een geloofwaardige en betekenisvolle voorbeeldrol. Het is krachtig om te zien hoe Esther haar positie inneemt en het toezicht verrijkt.

Ik heb van deze ervaringen geleerd zowel als mens als als adviseur. Ik begrijp beter wat er speelt in bestuurskamers en kan opdrachtgevers daardoor gerichter ondersteunen in complexe besluitvormingsprocessen. Uiteindelijk draait toezichthouden niet om structuren of goede bedoelingen, maar om mensen en het gedrag dat zij laten zien, juist wanneer het spannend wordt.

Micha van Aart
aart@kv.nl